وقتی کسی از خانواده از دنیا می‌رود، خیلی زود این سؤال پیش می‌آید که سهم هر نفر چقدر است. جواب به این بستگی دارد که چه کسانی زنده مانده‌اند. همسر دائمی کنار هر طبقه‌ای سهم دارد، پدر و مادر و فرزندان با هم ارث می‌برند، و تا وقتی یکی از آن‌ها باشد به برادر و خواهر چیزی نمی‌رسد.
پیش از تقسیم ارث چه چیزهایی کم میشود؟
آنچه تقسیم میشود همه دارایی متوفی نیست. طبق ماده ۸۶۹ قانون مدنی، اول باید از «ترکه» (دارایی باقی‌مانده از متوفی) این‌ها به ترتیب پرداخت شود: هزینه کفن و حقوقی که به خود مال تعلق گرفته، مثل مالی که در رهن است؛ بعد بدهی‌ها و واجبات مالی متوفی؛ و بعد وصیت او تا یک‌سوم ترکه.
مهریه پرداخت‌نشده هم بدهی متوفی است. پس زن بیوه هم مهریه‌اش را می‌گیرد و هم جداگانه ارث میبرد.
چه کسانی وارث هستند؟
ماده ۸۶۲ وارثان نسبی را سه طبقه کرده است:
- طبقه اول: پدر، مادر، فرزندان و نوه‌ها
- طبقه دوم: پدربزرگ و مادربزرگ، برادر و خواهر و فرزندان آن‌ها
- طبقه سوم: عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آن‌ها
طبق ماده ۸۶۳، طبقه بعد فقط وقتی ارث میبرد که از طبقه قبل کسی نباشد. زن یا شوهر متوفی بیرون از این طبقه‌هاست و طبق ماده ۸۶۴ کنار هر طبقه‌ای ارث میبرد.
سهم زن و شوهر چقدر است؟
طبق ماده ۹۱۳، اگر متوفی فرزند یا نوه داشته باشد شوهر یک‌چهارم و زن یک‌هشتم میبرد. اگر نداشته باشد، شوهر نصف و زن یک‌چهارم. فرزند از ازدواج دیگر هم حساب است؛ ماده ۸۹۹ درباره زن متوفی و ماده ۹۴۶ با عبارت «هیچ فرزندی» درباره شوهر متوفی همین را نشان می‌دهند. اگر مرد چند همسر دائمی داشته باشد، همان یک‌هشتم یا یک‌چهارم بینشان مساوی تقسیم میشود (ماده ۹۴۲)، نه اینکه هر کدام سهمی جدا بگیرند.
زن از خانه و زمین هم ارث میبرد؟
بله، اما از قیمت آن. این قاعده در سال ۱۳۸۷ عوض شد. پیش‌تر زن از زمین ارث نمی‌برد و فقط قیمت ساختمان و درخت به او می‌رسید. متن فعلی این است:
«زوج از تمام اموال زوجه ارث میبرد و زوجه در صورت فرزنددار بودن زوج یک هشتم از عین اموال منقول و یک هشتم از قیمت اموال غیرمنقول اعم از عرصه و اعیان ارث میبرد در صورتی که زوج هیچ فرزندی نداشته باشد سهم زوجه یک چهارم از کلیه اموال به ترتیب فوق می‌باشد.»
ماده ۹۴۶ قانون مدنی
«عرصه» یعنی زمین و «اعیان» یعنی بنا و درخت. پس زن از پول، خودرو و وسایل خانه، خودِ مال را به نسبت سهمش میبرد و از خانه و زمین، قیمت را. اگر وراث از پرداخت قیمت خودداری کنند، طبق ماده ۹۴۸ زن میتواند حقش را از خود مال بگیرد.
تبصره ماده ۹۴۶ این حکم را به متوفیان پیش از اصلاح هم تعمیم داده، به شرطی که ترکه هنوز تقسیم نشده باشد. اداره کل حقوقی قوه قضاییه در نظریه ۷/۱۴۰۳/۱۱۳۷ گفته اگر ترکه پیش از اصلاح تقسیم شده، حکم جدید به آن نمی‌رسد.
این محدودیت فقط برای زن است. شوهر طبق همین ماده از تمام اموال ارث میبرد و برای محدود کردن سهم مادر، پدر یا فرزندان هم در این مواد قیدی نیامده است. پس مادر متوفی از مغازه، لوازم خانه و ملک به نسبت سهمش حق دارد.
سهم پدر و مادر چقدر است؟
اگر متوفی فرزند داشته باشد، پدر و مادر هر کدام یک‌ششم دارند (مواد ۸۹۲ و ۹۰۴). اما وقتی فقط دختر مانده باشد، ممکن است از ترکه چیزی اضافه بیاید و این اضافه به نسبت سهم‌ها بینشان تقسیم میشود (مواد ۹۰۸ و ۹۰۹).
اگر متوفی فرزند نداشته باشد، طبق ماده ۹۰۶ مادر یک‌سوم و پدر بقیه را میبرد و اگر فقط یکی زنده باشد، همه را، البته پس از سهم همسر. مادر در یک حالت سهم کمتری می‌گیرد: وقتی «حاجب» داشته باشد، یعنی طبق ماده ۸۹۲ پدر زنده باشد و متوفی دست‌کم دو برادر، یا یک برادر و دو خواهر، یا چهار خواهر تنی یا پدری داشته باشد. در این حالت، اگر متوفی فرزند نداشته باشد، سهم مادر از یک‌سوم به یک‌ششم می‌رسد و بقیه مال پدر است. خود برادرها و خواهرها چیزی نمی‌برند.
جدول سهم هر وارث
سهم‌ها از کل ترکه پس از کسر بدهی و وصیت است. «۷ از ۴۰» یعنی هفت چهلم. جدول بر پایه قانون مدنی است و مادر حاجب ندارد، مگر جایی که نوشته شده است. سهم فرزندان جمع سهم همه آن‌هاست و «پسر» یعنی دست‌کم یک پسر، با یا بدون دختر.
وقتی متوفی فرزند دارد
| وارثان | همسر | هر یک از پدر و مادر | همه فرزندان |
|---|---|---|---|
| زن و فرزندان | یک‌هشتم | ـ | هفت‌هشتم |
| زن، پدر و مادر، و پسر یا چند دختر | یک‌هشتم | یک‌ششم | ۱۳ از ۲۴ |
| زن، پدر و مادر، و یک دختر | یک‌هشتم | ۷ از ۴۰ | ۲۱ از ۴۰ |
| زن، پدر یا مادر، و پسر | یک‌هشتم | یک‌ششم | ۱۷ از ۲۴ |
| زن، پدر یا مادر، و یک دختر | یک‌هشتم | ۷ از ۳۲ | ۲۱ از ۳۲ |
| زن، پدر یا مادر، و چند دختر | یک‌هشتم | ۷ از ۴۰ | هفت‌دهم |
| شوهر و فرزندان | یک‌چهارم | ـ | سه‌چهارم |
| شوهر، پدر و مادر، و هر تعداد فرزند | یک‌چهارم | یک‌ششم | ۵ از ۱۲ |
| شوهر، پدر یا مادر، و پسر یا چند دختر | یک‌چهارم | یک‌ششم | ۷ از ۱۲ |
| شوهر، پدر یا مادر، و یک دختر | یک‌چهارم | ۳ از ۱۶ | ۹ از ۱۶ |
| پدر و مادر و پسر یا چند دختر | ـ | یک‌ششم | دوسوم |
| پدر و مادر و یک دختر | ـ | یک‌پنجم | سه‌پنجم |
| پدر یا مادر و پسر | ـ | یک‌ششم | پنج‌ششم |
| پدر یا مادر و یک دختر | ـ | یک‌چهارم | سه‌چهارم |
| پدر یا مادر و چند دختر | ـ | یک‌پنجم | چهارپنجم |
سهم فرزندان این‌طور بینشان تقسیم میشود: اگر همه پسر یا همه دختر باشند مساوی، و اگر هر دو باشند، پسر دو برابر دختر (ماده ۹۰۷). مثلاً اگر مردی زن، یک پسر و یک دختر داشته باشد و پدر و مادرش زنده نباشند، زن یک‌هشتم، پسر ۷ از ۱۲ و دختر ۷ از ۲۴ میبرد.
اگر مادر حاجب داشته باشد، در حالتی که یک دختر مانده، از اضافه ترکه چیزی نمی‌برد. در این صورت با پدر و مادر و یک دختر بدون همسر، مادر یک‌ششم، پدر ۵ از ۲۴ و دختر ۵ از ۸ میبرد و اگر زن متوفی هم باشد، زن یک‌هشتم، مادر یک‌ششم، پدر ۱۷ از ۹۶ و دختر ۵۱ از ۹۶. در ردیف‌هایی که سهم‌ها از کل ترکه بیشتر میشود، کمبود طبق ماده ۹۱۴ فقط از سهم دختر یا دخترها کم میشود؛ حاجب در این ردیف‌ها تأثیری ندارد.
وقتی متوفی فرزند و نوه ندارد
| وارثان | همسر | مادر | پدر |
|---|---|---|---|
| زن، پدر و مادر | یک‌چهارم | یک‌سوم | ۵ از ۱۲ |
| زن، پدر و مادر، مادر با حاجب | یک‌چهارم | یک‌ششم | ۷ از ۱۲ |
| شوهر، پدر و مادر | نصف | یک‌سوم | یک‌ششم |
| شوهر، پدر و مادر، مادر با حاجب | نصف | یک‌ششم | یک‌سوم |
| پدر و مادر، بدون همسر | ـ | یک‌سوم | دوسوم |
| پدر و مادر، مادر با حاجب | ـ | یک‌ششم | پنج‌ششم |
اگر کنار همسر فقط پدر یا فقط مادر مانده باشد، زن یک‌چهارم یا شوهر نصف را میبرد و بقیه به همان پدر یا مادر می‌رسد، چون طبق ماده ۹۰۵ اضافه ترکه به زن و شوهر برنمی‌گردد.
نوه و عروس چه سهمی دارند؟
این یکی از رایج‌ترین اشتباه‌هاست. طبق ماده ۹۱۰، تا وقتی متوفی حتی یک فرزند زنده داشته باشد، نوه‌ها ارث نمی‌برند. پس اگر پسری پیش از پدرش فوت کرده باشد و برادر یا خواهری از او زنده باشد، فرزندانش از پدربزرگ ارث نمی‌برند. فقط اگر هیچ فرزند بی‌واسطه‌ای نمانده باشد، نوه‌ها جای پدر یا مادرشان را می‌گیرند و هر نسل سهم همان والد را میبرد؛ پس فرزندان پسر دو برابر فرزندان دختر می‌برند (ماده ۹۱۱). عروس و داماد هم در طبقات ارث نیستند و از پدر و مادر همسرشان ارث نمی‌برند.
اما اگر فرزند بعد از پدرش فوت کند، چون هنگام فوت پدر زنده بوده (ماده ۸۷۵)، سهمش را برده است. این سهم حالا جزو دارایی خود اوست و به وارثان او، از جمله همسرش، می‌رسد.
اگر متوفی نه فرزند دارد نه پدر و مادر؟
ارث به طبقه دوم می‌رسد و زن یک‌چهارم یا شوهر نصف را از اصل ترکه میبرد (ماده ۹۲۷). مثلاً با زن و یک خواهر تنی، زن یک‌چهارم و خواهر سه‌چهارم میبرد. برادر و خواهر تنی یا پدری به نسبت دو به یک می‌برند و برادر و خواهر پدری با بودن برادر و خواهر تنی ارث نمی‌برند (مواد ۹۱۸ و ۹۲۰). برادر یا خواهر مادری اگر یکی باشد یک‌ششم و اگر چند نفر باشند یک‌سوم را مساوی می‌برند (ماده ۹۲۲).
اگر برادر و خواهری نمانده باشد، فرزندانشان جای آن‌ها را می‌گیرند (ماده ۹۲۵). مثلاً با زن متوفی، فرزندان یک برادر تنی و فرزندان یک خواهر تنی، زن یک‌چهارم، فرزندان برادر نصف و فرزندان خواهر یک‌چهارم می‌برند. اگر از طبقه دوم هم کسی نباشد، نوبت طبقه سوم است (ماده ۹۲۸).
اگر هیچ وارث دیگری جز همسر نباشد، شوهر همه ترکه را میبرد، اما زن فقط یک‌چهارم را، و بقیه طبق مواد ۸۶۶ و ۹۴۹ در حکم مال بدون وارث است و کارش با حاکم است.
اگر متوفی اهل سنت باشد، این جدول درست است؟
نه لزوماً. طبق اصل ۱۲ قانون اساسی، پیروان مذاهب حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی در ارث و وصیت و دعاوی مربوط به آن در دادگاه‌ها رسمیت دارند. طبق بند ۲ قانون اجازه رعایت احوال شخصیه ایرانیان غیرشیعه مصوب ۱۳۱۲، در ارث قواعد مذهب متوفی ملاک است، نه مذهب وارث، مگر جایی که مقررات راجع به نظم عمومی باشد.
جدول بالا بر پایه قانون مدنی است. سه تفاوت مهم این‌هاست:
- اگر چیزی از ترکه اضافه بیاید، در فقه اهل سنت به خویشان پدری (عصبه) می‌رسد، در حالی که قانون مدنی آن را به نسبت بین همان صاحبان سهم برمی‌گرداند.
- اگر سهم‌ها از ترکه بیشتر شود، در فقه اهل سنت از سهم همه به نسبت کم میشود، اما در قانون مدنی فقط از سهم دختر یا دخترها.
- طبق منابع فقهی، فقیهان اهل سنت میان خانه و زمین و سایر اموال فرقی نگذاشته‌اند و زن را از همه دارایی شوهر ارث‌بر می‌دانند.
جزئیات میان مذاهب هم میتواند فرق کند. پس اگر متوفی اهل سنت بوده، با این جدول حساب نکنید و سهم‌ها را از مرجع آشنا با همان مذهب بپرسید.
با وصیت یا توافق میشود سهم‌ها را عوض کرد؟
وصیت فقط تا یک‌سوم ترکه بدون اجازه وراث اجرا میشود. بیشتر از آن به اجازه وراث نیاز دارد و اگر فقط بعضی اجازه دهند، فقط در سهم همان‌ها نافذ است (ماده ۸۴۳). پس وصیتی که سهم پسر و دختر را مساوی می‌کند، تا جایی اجرا میشود که از این حد نگذرد.
وراث هم می‌توانند با توافق، طور دیگری تقسیم کنند (ماده ۵۹۱). اما تقسیمی که درست انجام شده طبق ماده ۵۹۹ لازم است و کسی نمی‌تواند بدون رضایت بقیه از آن برگردد. پس تقسیم‌نامه را پیش از امضا با دقت بخوانید.
برای کارهای ترکه معمولاً «تصدیق انحصار وراثت» لازم است، یعنی گواهی دادگاه درباره تعداد وارثان و نسبتشان با متوفی. اگر یک ماه پس از آگهی معترضی نباشد، گواهی صادر میشود (مواد ۳۶۰ تا ۳۶۲ قانون امور حسبی).
چه زمانی با وکیل مشورت کنید؟
اگر نام وارثی در گواهی انحصار وراثت نیامده، ملک ارثی بدون پرداخت سهم زن یا سایر وراث فروخته شده، تقسیم‌نامه‌ای امضا کرده‌اید و حالا آن را غلط می‌دانید، بدهی‌های متوفی سنگین است، متوفی اهل سنت بوده یا در خانواده‌ای با مذهب‌های مختلف فوت رخ داده، یا میان وارثان جنین یا فرد مفقودالاثر هست (مواد ۸۷۸ و ۸۷۹)، پیش از هر اقدامی با یک وکیل صحبت کنید. اگر آگهی انحصار وراثت تازه منتشر شده و به آن اعتراض دارید، این کار را عقب نیندازید.
سوالات متداول درباره تقسیم ارث
برادرم نمیگذارد ملک ارثی فروخته یا تقسیم شود؛ میتواند جلوی این کار را بگیرد؟
نه بهطور کامل. در ملکی که جریان ثبتیاش تمام شده، هر شریک میتواند افراز را از واحد ثبتی بخواهد و اگر ملک با تصمیم قطعی غیرقابل افراز تشخیص داده شود، با تقاضای هر شریک به دستور دادگاه فروخته میشود.مواد ۱ و ۴ قانون افراز و فروش املاک مشاع و ماده ۵۹۱ قانون مدنی
سالها از فوت پدرم گذشته و ارثم را نگرفتهام؛ هنوز میتوانم آن را مطالبه کنم؟
گذشت زمان بهتنهایی معمولاً مانع نیست، چون در آیین دادرسی مدنی ۱۳۷۹ مرور زمان پیشبینی نشده است. اگر متوفی حنفی باشد، طبق همان نظریه، دادگاه باید حکم مذهب او را هم بررسی کند.نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۱/۱۰۰۵ اداره کل حقوقی قوه قضاییه
پدر میتواند فرزندش را از ارث محروم کند؟
با وصیت نه؛ چنین وصیتی نافذ نیست. فروش یا بخشش مال در زمان حیات موضوع دیگری است و نتیجه آن به شرایط همان معامله بستگی دارد.ماده ۸۳۷ قانون مدنی؛ درباره حق تصرف مالک: ماده ۳۰ قانون مدنی
زنی که ازدواج موقت کرده از شوهرش ارث میبرد؟
ماده ۹۴۰ توارث زن و شوهر را برای زوجیت دائمی پیشبینی کرده است. بنابراین قاعده ارث همسر در قانون مدنی ناظر به نکاح دائم است.ماده ۹۴۰ قانون مدنی
اگر شوهر زنش را طلاق داده باشد و بعد فوت کند، زن باز هم ارث میبرد؟
در طلاق رجعی اگر فوت پیش از پایان عده باشد، ارث برقرار است؛ بعد از عده یا در طلاق بائن نه. استثنا طلاق در بیماری است: اگر مرد ظرف یک سال به همان بیماری بمیرد و زن شوهر نکرده باشد، زن ارث میبرد.مواد ۹۴۳ و ۹۴۴ قانون مدنی
مالیات بر ارث را چطور باید پرداخت و مهلتی دارد؟
نرخ مالیات به نوع مال بستگی دارد و برای طبقه دوم و سوم دو و چهار برابر طبقه اول است. برای کسر بدهی‌ها و هزینه کفن و دفن، وراث باید ظرف یک سال از فوت اظهارنامه بدهند.مواد ۱۷ و ۲۶ قانون مالیات‌های مستقیم (اصلاحی ۱۳۹۴)
این مطلب جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.