اگر مهریه‌تان را نگرفته‌اید، یا بابت آن اجرائیه و حکم جلب به دستتان رسیده، اول این را بدانید که مهریه با خود عقد به زن تعلق میگیرد و برای مطالبه‌اش لازم نیست طلاقی در کار باشد. دو راه اصلی هم برای گرفتن آن هست، اجرای ثبت و دادگاه خانواده، و انتخاب میان این دو در نتیجه کار اثر دارد.
مهریه از چه زمانی حق زن است؟
«به مجرد عقد زن مالک مهر میشود و می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.»
ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی
پس زن در دوران عقد یا زندگی مشترک هم می‌تواند مهریهاش را بخواهد. فقط اگر طبق ماده ۱۰۸۳ قانون مدنی برای پرداخت مهلت یا قسط گذاشته باشند، باید به همان توافق نگاه کرد.
زنی که مهریهاش مهلت پرداخت ندارد، طبق ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی می‌تواند تا گرفتن آن از انجام وظایف زناشویی خودداری کند و نفقه‌اش هم از بین نمی‌رود. اگر پیش از آن به اختیار خود به این وظایف عمل کرده باشد، طبق ماده ۱۰۸۶ این حق را ندارد، ولی حق مطالبه مهریه باقی است.
مهریه چه انواعی دارد؟
| نوع | چه زمانی پیش می‌آید |
|---|---|
| مهرالمسمی | مقداری که زن و شوهر در عقد بر آن توافق کرده‌اند (مواد ۱۰۷۸ تا ۱۰۸۰ قانون مدنی) |
| مهرالمثل | مهریه‌ای ذکر نشده و پیش از توافق بر آن، نزدیکی رخ داده است (ماده ۱۰۸۷) |
| مهرالمتعه | مهریه‌ای ذکر نشده و شوهر پیش از نزدیکی و تعیین مهر طلاق داده است؛ وضع مالی مرد ملاک است (مواد ۱۰۹۳ و ۱۰۹۴) |
در سند بعضی ازدواج‌ها نوشته شده مهریه «عندالمطالبه» است، یعنی هر وقت زن بخواهد، و در بعضی «عندالاستطاعه»، یعنی وقتی مرد توانایی داشته باشد. نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۰/۱۶۳ اداره کل حقوقی قوه قضاییه میگوید این تفاوت در رسیدگی و صدور حکم اثری ندارد و مانع صدور اجرائیه هم نیست. نظریه‌های مشورتی راهنمای مهمی‌اند، اما دادگاه را ملزم نمی‌کنند.
مهریه پولی چطور به نرخ روز حساب میشود؟
«چنانچه مهریه وجه رایج باشد متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه زمان تادیه نسبت به سال اجرای عقد که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین می‌گردد محاسبه و پرداخت خواهد شد مگر این که زوجین در حین اجرای عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند.»
تبصره ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی
طبق آیین‌نامه اجرایی این تبصره، مبلغ سند ازدواج در حاصل تقسیم متوسط شاخص سال قبل بر شاخص سال عقد ضرب میشود. دادگاه و اداره ثبت هر دو باید همین‌طور حساب کنند. عدد شاخص هر سال تغییر میکند، پس رقم روز را از مرجع رسیدگی‌کننده بپرسید. اگر مهریه باید از ترکه (مال به‌جامانده) شوهر پرداخت شود، تاریخ فوت مبنای محاسبه است. این حکم مخصوص مهریه پولی است، نه سکه یا ملک.
از اجرای ثبت اقدام کنم یا دادگاه؟
| اجرای ثبت | دادگاه خانواده | |
|---|---|---|
| شروع کار | درخواست اجرائیه از دفتری که سند ازدواج را تنظیم کرده | دادخواست از راه دفاتر خدمات الکترونیک قضایی |
| نیاز به رسیدگی و حکم | ندارد؛ سند ازدواج مستقیم اجرا میشود | دارد؛ بعد از حکم قطعی اجرائیه صادر میشود |
| توقیف مال | بله، با معرفی یا شناسایی اموال | بله؛ با درخواست «تأمین خواسته» حتی پیش از حکم |
| حبس بدهکار | سازوکاری برای آن در آیین‌نامه اجرای ثبت نیست | برای مهریه تا ۱۱۰ سکه، با شرایط قانونی |
مبنای مسیر ثبت، بند «ج» ماده ۲ آیین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی است. اگر مهریه ملکی باشد که در دفتر املاک ثبت شده، باید به دفتر اسناد رسمی تنظیم‌کننده سند مراجعه کرد.
در مسیر دادگاه، طبق ماده ۱۲ قانون حمایت خانواده زن می‌تواند در محل سکونت خودش یا محل اقامت شوهر طرح دعوا کند، مگر اینکه مهریه ملک باشد. چون سند ازدواج سند رسمی است، بند «الف» ماده ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی امکان تأمین خواسته را می‌دهد. تأمین خواسته یعنی توقیف مال بدهکار تا روشن شدن نتیجه پرونده.
لازم است اول به ثبت بروم؟
مدتی طبق بند «ب» ماده ۱۱۳ قانون برنامه ششم باید اول از ثبت اقدام می‌شد. نظر اخیر اداره کل حقوقی این است که با اجرایی شدن قانون برنامه هفتم این الزام از بین رفته و مراجعه مستقیم به دادگاه منعی ندارد. با این حال رویه همه شعب را نمی‌توان یکسان دانست، پس پیش از ثبت دادخواست از دفتر خدمات یا وکیل بپرسید.
میشود هر دو مسیر را با هم رفت؟
برای یک مقدار مهریه نه. طبق نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۲/۵۲۵، یک دین را نمیشود هم‌زمان در دو مرجع اجرا کرد. اما اگر مهریه تقسیم شده باشد، مثلاً چند سکه از ثبت و بقیه از دادگاه، اجرای هم‌زمان دو اجرائیه ممکن است. اگر برای همان مقدار پرونده ثبتی باز دارید، اول تکلیف آن را روشن کنید، چون ممکن است دادگاه دعوا را نپذیرد.
از عملیات اجرای ثبت هم میشود شکایت کرد. طبق ماده ۱۶۹ آیین‌نامه، شکایت به رئیس ثبت محل داده میشود و از تصمیم او تا ده روز پس از ابلاغ می‌توان به هیئت نظارت شکایت برد. قابل اعتراض بودن رأی هیئت به موضوع پرونده بستگی دارد.
چه کسی برای مهریه به زندان میرود؟
«هرگاه مهریه در زمان وقوع عقد تا یکصد و ده سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات ماده (۲) قانون اجرای محکومیت‌های مالی است. چنانچه مهریه، بیشتر از این میزان باشد در خصوص مازاد، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است. رعایت مقررات مربوط به محاسبه مهریه به نرخ روز کماکان الزامی است.»
ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده
ملائت یعنی توانایی مالی. قانونی که در این متن آمده بعداً نسخ شد و حکم مشابه آن امروز در ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مصوب ۱۳۹۳ است. نظریه مشورتی ۷/۹۶/۱۸۸۱ هم مهریه تا ۱۱۰ سکه را مشمول همین ماده و مازاد آن را فقط قابل وصول از اموال شناسایی‌شده می‌داند.
۱۱۰ سکه سقف مهریه نیست. زن می‌تواند بیشتر طلب داشته باشد، فقط برای مازاد آن حبس در کار نیست.
حبس هم خودکار نیست. طبق ماده ۱ آیین‌نامه اجرای این قانون مصوب ۱۳۹۹، دادگاه باید احراز کند که زن درخواست کرده، مرد بدون عذر موجه پرداخت نکرده، در مهلت قانونی دعوای اعسار نداده یا پس از آن کفیل و وثیقه نیاورده، و مالی هم از او شناسایی نشده است.
حکم جلب برایم آمده، چه کنم؟
اعسار یعنی ناتوانی از پرداخت به این دلیل که جز مستثنیات دین مالی ندارید. ماده ۳ قانون میگوید اگر تا سی روز پس از ابلاغ اجرائیه، همراه با صورت کامل اموال، دعوای اعسار بدهید حبس نمی‌شوید، مگر اینکه دعوا پس گرفته یا با حکم قطعی رد شود. اگر این مهلت گذشته، طبق تبصره ۱ همین ماده هنوز می‌توانید دادخواست بدهید، ولی برای آزاد ماندن باید رضایت زن، کفیل یا وثیقه معتبر داشته باشید. طبق ماده ۴ هم معرفی مالی که به نظر کارشناس رسمی کفایت بدهی و هزینه‌ها را بکند، مانع حبس میشود.
صورت اموال را کامل بنویسید. طبق ماده ۸ نقل‌وانتقال‌های از یک سال قبل از طرح دعوا هم باید بیاید و طبق ماده ۱۶ پنهان کردن مال یا ادعای خلاف واقع اعسار، حبس تعزیری درجه هفت دارد.
مهریه در برابر گرفتن مال نیست، پس طبق ماده ۷ اگر زن نتواند توانایی فعلی یا سابق مرد را ثابت کند و این توانایی برای قاضی هم روشن نباشد، ادعای اعسار با سوگند مرد پذیرفته میشود. اگر دادگاه او را توانا به پرداخت قسطی بداند، طبق ماده ۱۱ مهلت می‌دهد یا حکم تقسیط صادر میکند.
ماده ۲۳ قانون هم به زن اجازه می‌دهد ممنوع‌الخروجی مرد را بخواهد. طبق نظریه ۷/۱۴۰۲/۵۲۵، صرف دادخواست اعسار این ممنوعیت را برنمی‌دارد.
چه اموالی را برای مهریه میشود توقیف کرد؟
هر مالی که جزو «مستثنیات دین» نباشد. طبق ماده ۲۴ این قانون، این فهرست شامل خانه مسکونی در حد شأن بدهکار در حالت اعسار، اثاثیه ضروری، آذوقه، ابزار علمی، ابزار کار لازم برای معاش، تلفن مورد نیاز و پیش‌پرداخت اجاره با شرایطی است. ماده ۶۱ آیین‌نامه ثبت هم همین فهرست را دارد.
خودرو در این فهرست نیامده است، مگر اینکه ابزار کار لازم برای معاش باشد. اگر خانه بیش از شأن و نیاز باشد و مال دیگری در دسترس نباشد، تبصره ۱ ماده ۲۴ راه فروش و صرف مازاد را باز گذاشته است. در حد شأن بودن خانه به وضع هر پرونده بستگی دارد.
از حقوق کارمند، طبق ماده ۹۶ قانون اجرای احکام مدنی، اگر زن یا فرزند داشته باشد یک‌چهارم و در غیر این صورت یک‌سوم توقیف میشود. نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۱/۳۴۷ میگوید حکم اعسار مانع این کسر نیست. قانون از «حقوق و مزایا» حرف زده و نگفته مبنا رقم حکم است یا خالص دریافتی؛ این را از مرجع اجرا بپرسید.
شوهرم مالش را به نام دیگری زده
ماده ۲۱ این قانون انتقال مال با انگیزه فرار از دین را، اگر باقی اموال برای پرداخت بدهی کافی نباشد، جرم دانسته است. مجازات آن حبس تعزیری یا جزای نقدی درجه شش، یا جزای نقدی معادل نصف محکوم‌به یا هر دو است. گیرنده مال هم اگر با علم به موضوع آن را گرفته باشد، در حکم شریک جرم است. دادگاه باید انگیزه را احراز کند، پس صرف تغییر نام کافی نیست و مدارک تعیین‌کننده‌اند.
طلاق، فوت و بخشش مهریه چه اثری دارند؟
طلاق: اگر شوهر پیش از نزدیکی طلاق دهد، طبق ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی زن نصف مهر را میگیرد. طبق ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده، ثبت طلاق به پرداخت حقوق مالی زن موکول است، مگر با رضایت او یا حکم قطعی اعسار یا تقسیط.
فوت شوهر: مهریه از دیونی است که طبق ماده ۸۶۹ قانون مدنی باید پیش از تقسیم ترکه پرداخت شود.
بخشش: ابراء یعنی طلبکار به اختیار خود از حقش بگذرد (ماده ۲۸۹ قانون مدنی). مهریه‌ای که ابراء شده اصولاً به خواست زن برنمی‌گردد و ادعای فریب یا اجبار را باید در دادگاه ثابت کرد. طلاق خلع جداست و ماده ۱۱۴۵ امکان «رجوع به عوض» را در آن پیش‌بینی کرده است. پس پیش از امضا بپرسید سند دقیقاً چیست.
چه زمانی با وکیل مشورت کنید؟
اگر حکم جلب صادر شده یا مهلت سی‌روزه اعسار رو به پایان است، زودتر مشورت کنید. انتقال مال پیش یا پس از مطالبه، پرونده هم‌زمان در ثبت و دادگاه، توقیف خانه‌ای که بر شأن آن اختلاف است و امضای سند بخشش یا طلاق خلع هم جاهایی هستند که اشتباه ممکن است جبران نشود.
سوالات متداول درباره مهریه
شوهرم بیکار است و هیچ مالی ندارد؛ باز هم مهریه به من تعلق میگیرد؟
بله، نداشتن مال حق شما را از بین نمیبرد، چون زن با عقد مالک مهر میشود. آنچه تغییر میکند روش وصول است؛ اگر اعسار مرد ثابت شود، دادگاه ممکن است به او مهلت بدهد یا مهریه را قسطی کند.ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی و ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی
مهریه قسطی شده؛ اگر بعداً به شوهرم ارث یا مال دیگری برسد میتوانم از آن هم مطالبه کنم؟
بله. حکم تقسیط یا مهلت، مانع نمیشود که بخش اجرا نشده بدهی از اموالی که بعداً به دست بدهکار میرسد یا از مطالبات او وصول شود.تبصره ۱ ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی
مبلغ قسط مهریهام خیلی کم شده؛ میتوانم بخواهم قسط را زیاد کنند؟
بله، هر یک از زن و مرد میتوانند با دادخواست تعدیل اقساط را بخواهند. دادگاه به نرخ تورم اعلامی مراجع رسمی یا تغییر درآمد و معیشت مرد نگاه میکند. صرف دادن این دادخواست هم الزاماً جلوی عملیات اجرا را نمیگیرد.تبصره ۲ ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی و نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۱/۴۷۵
پیشقسط مهریه چقدر است و چطور تعیین میشود؟
قانون عدد یا درصد ثابتی برای پیشقسط نگذاشته است. ماده ۱۱ میگوید در تعیین اقساط باید درآمد مدیون و معیشت ضروری او در نظر گرفته شود و دادگاه بر همین اساس تصمیم میگیرد.ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی
اگر زن درخواست طلاق بدهد، مهریهاش از بین میرود؟
صرف درخواست طلاق از طرف زن مهریه را از بین نمیبرد، چون زن با عقد مالک آن شده است. اما اگر زن مهریه را در طلاق خلع یا به توافق ببخشد، باید دید چه سندی امضا کرده است.مواد ۱۰۸۲، ۱۱۴۵ و ۱۱۴۶ قانون مدنی
در ازدواج موقت هم مهریه لازم است؟ اگر زودتر جدا شویم چه میشود؟
بله، نداشتن مهر در عقد موقت عقد را باطل میکند. اگر مرد پیش از نزدیکی تمام مدت را ببخشد، باید نصف مهریه را بدهد.مواد ۱۰۹۵ و ۱۰۹۷ قانون مدنی
این مطلب جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.