اگر به جدایی فکر می‌کنید، اولین چیزی که باید بدانید این است که طلاق در ایران سه مسیر اصلی دارد: توافقی، به درخواست مرد و به درخواست زن. مراحل و نوع رأی دادگاه در هر مسیر فرق می‌کند، ولی در هر سه طبق ماده ۲۴ قانون حمایت خانواده، دفترخانه فقط پس از گواهی یا حکم دادگاه میتواند طلاق را ثبت کند.
طلاق از چه راه‌هایی ممکن است؟
| مسیر | شرط اصلی | خروجی دادگاه | مهلت اعتبار |
|---|---|---|---|
| توافقی | توافق زن و شوهر بر طلاق و شرایط آن | گواهی عدم امکان سازش | سه ماه |
| به درخواست مرد | مراجعه به دادگاه و رعایت شرایط قانونی | گواهی عدم امکان سازش | سه ماه |
| به درخواست زن | اثبات یکی از جهت‌های قانونی | حکم الزام شوهر به طلاق یا احراز شرایط وکالت در طلاق | حکم طلاق: شش ماه |
این تقسیم‌بندی از ماده ۲۶ قانون حمایت خانواده می‌آید. طلاق مخصوص عقد دائم است و عقد موقت با پایان یا بخشیدن مدت تمام میشود (ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی).
زن در چه شرایطی میتواند طلاق بگیرد؟
«زن نیز میتواند با وجود شرایط مقرر در مواد (۱۱۱۹)، (۱۱۲۹) و (۱۱۳۰) این قانون، از دادگاه تقاضای طلاق نماید.»
تبصره ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی
پس زن باید دلیل قانونی داشته باشد و آن را ثابت کند.
شروط ضمن عقد و وکالت در طلاق
طبق ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی میشود شرط کرد که اگر مثلاً شوهر زن دیگری بگیرد یا ترک انفاق کند، زن وکیل باشد خود را مطلقه کند. این همان «حق طلاق» است و حدود آن به متن سند ازدواج یا وکالت‌نامه بستگی دارد. وکالت نیاز به دادگاه را از بین نمی‌برد و طبق ماده ۲۶ قانون حمایت خانواده، دادگاه باید شرایط اعمال آن را احراز کند.
نپرداختن نفقه
طبق ماده ۱۱۲۹ قانون مدنی، اگر شوهر نفقه ندهد و اجرای حکم و الزام او به پرداخت ممکن نباشد، یا اصلاً از پرداخت عاجز باشد، زن میتواند طلاق بخواهد.
عسر و حرج
عسر و حرج یعنی ادامه زندگی برای زن آن‌قدر سخت شده که تحملش مشکل است.
«در صورتی که دوام زوجیت موجب عسر و حرج زوجه باشد، وی میتواند به حاکم شرع مراجعه و تقاضای طلاق کند. چنانچه عسر و حرج مذکور در محکمه ثابت شود، دادگاه میتواند زوج را اجبار به طلاق نماید و در صورتی که اجبار میسر نباشد زوجه به اذن حاکم شرع طلاق داده میشود.»
ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی
تبصره همین ماده این موارد را در صورت احراز دادگاه از مصادیق عسر و حرج می‌داند:
- ترک زندگی خانوادگی بدون عذر موجه، دست‌کم شش ماه پیاپی یا نه ماه متناوب در یک سال
- اعتیاد به مواد مخدر یا الکل که به زندگی خانوادگی خلل وارد کند، و امتناع یا عدم امکان الزام شوهر به ترک آن در مدتی که پزشک لازم می‌داند
- محکومیت قطعی شوهر به پنج سال حبس یا بیشتر
- ضرب و شتم یا سوءرفتار مستمری که عرفاً با توجه به وضعیت زن قابل تحمل نباشد
- بیماری صعب‌العلاج روانی یا واگیردار یا هر عارضه صعب‌العلاج دیگری که زندگی مشترک را مختل کند
این فهرست بسته نیست. خیانت یا نداشتن رابطه زناشویی در آن نیامده، ولی میتواند به‌عنوان عسر و حرج مطرح شود و نتیجه به دلایل پرونده و تشخیص دادگاه بستگی دارد.
مرد چطور طلاق می‌گیرد و آیا مخالفت زن جلوی آن را می‌گیرد؟
طبق ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی، مرد میتواند با رعایت شرایط قانونی از دادگاه تقاضای طلاق همسرش را بکند و این ماده اثبات تقصیر زن را شرط نکرده است. پرونده به داوری می‌رود و اگر سازش نشود، دادگاه گواهی عدم امکان سازش صادر می‌کند. مخالفت زن به‌تنهایی طلاق را منتفی نمیکند، اما حقوق مالی او سر جایش می‌ماند و ثبت طلاق طبق ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده به پرداخت آن موکول است.
طلاق توافقی چه مراحلی دارد؟
۱. مشاوره خانواده
طبق ماده ۲۵ قانون حمایت خانواده، دادگاه باید طلاق توافقی را به مرکز مشاوره خانواده بفرستد و زوجین هم می‌توانند از ابتدا به این مراکز مراجعه کنند. طبق گزارش قوه قضائیه، متقاضیان پیش از تشکیل پرونده در سامانه مسیر ثبت‌نام می‌کنند و زمان و مکان جلسه با پیامک می‌آید. منابع قدیمی‌تر از سامانه تصمیم بهزیستی نام می‌برند و جزئیات نوبت‌دهی و جلسات ممکن است در هر شهر فرق کند، پس مسیر فعلی را از دادگاه خانواده محل خود بپرسید.
طبق ماده ۱۰ آیین‌نامه اجرایی قانون حمایت خانواده (اصلاحی ۱۴۰۲)، مرکز مشاوره باید حداکثر ظرف سه ماه تصمیم بگیرد و با توافق زوجین این مهلت تا سه ماه دیگر تمدید میشود.
۲. نتیجه مشاوره
اگر سازش شود، مرکز سازش‌نامه تنظیم می‌کند. اگر متقاضی از طلاق منصرف نشود، مرکز موضوع را با ذکر موارد توافق به دادگاه منعکس می‌کند (ماده ۲۵). در عمل به آن «گواهی عدم انصراف» هم می‌گویند.
۳. دادخواست و توافق‌نامه
رسیدگی با دادخواست شروع میشود (ماده ۸ قانون حمایت خانواده). دادگاه طبق ماده ۲۹ باید تکلیف جهیزیه، مهریه، نفقه، اجرت‌المثل کارهایی که زن به دستور شوهر و نه مجانی انجام داده (تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی)، حضانت و ملاقات فرزندان را روشن کند، پس بهتر است این‌ها را از قبل شفاف و کتبی توافق کنید.
۴. گواهی عدم امکان سازش
با این گواهی دفترخانه میتواند طلاق را ثبت کند. طبق ماده ۳۴ قانون حمایت خانواده، گواهی باید ظرف سه ماه از ابلاغ یا قطعی شدن رأی به دفترخانه داده شود. کسی که آن را تحویل داده هم باید ظرف سه ماه در دفترخانه حاضر شود و مدارک را بدهد.
۵. اجرای صیغه و ثبت
برای ثبت طلاق، گواهی پزشک درباره وجود یا نبود جنین لازم است، مگر اینکه زوجین درباره وجود جنین اتفاق نظر داشته باشند (ماده ۳۱). اگر زن وکالت بلاعزل در اجرای صیغه داشته باشد، نیامدن شوهر مانع طلاق توافقی نیست (ماده ۳۶).
اگر از طلاق توافقی پشیمان شدم چه؟
در مرحله مشاوره، طبق ماده ۸ آیین‌نامه، انصراف صورت‌جلسه میشود و پرونده به دادگاه برمی‌گردد. بعد از صدور گواهی کار ساده نیست، چون طبق مواد ۳۵ و ۳۶ قانون حمایت خانواده غیبت طرف مقابل در شرایطی جلوی اجرای صیغه را نمی‌گیرد. پس فکر نکنید نرفتن به دفترخانه حتماً طلاق را متوقف می‌کند و زود مشورت بگیرید.
آیا مشاوره برای طلاق یک‌طرفه هم اجباری است؟
الزام قانونی ارجاع به مرکز مشاوره فقط برای طلاق توافقی است. هیئت عمومی دیوان عدالت اداری در رأی ۲۶ فروردین ۱۴۰۴، از همین جهت دستورالعمل دادگستری فارس را که همه دعاوی طلاق را به سامانه مسیر می‌فرستاد باطل کرد. با این حال دادگاه میتواند طبق ماده ۱۸ قانون حمایت خانواده در صورت لزوم نظر مرکز مشاوره را بخواهد، و رویه محلی ممکن است فرق کند.
طلاق‌های غیرتوافقی مرحله داوری دارند (ماده ۲۷). هر طرف ظرف یک هفته از ابلاغ باید یکی از اقوام متأهل خود را که دست‌کم سی سال دارد و با مسائل خانوادگی آشناست معرفی کند و اگر چنین کسی نباشد، فرد واجد صلاحیت دیگری را (ماده ۲۸). دادگاه میتواند با ذکر دلیل نظر داوران را نپذیرد.
دادخواست طلاق را در کدام شهر باید داد؟
زن میتواند در دادگاه محل سکونت خود یا محل اقامت خوانده دعوا را مطرح کند (ماده ۱۲ قانون حمایت خانواده). برای مرد قاعده کلی ماده ۱۱ قانون آیین دادرسی مدنی است، یعنی دادگاه محل اقامتگاه خوانده.
اگر توان مالی ندارید، طبق ماده ۵ قانون حمایت خانواده می‌توانید معافیت یا عقب افتادن هزینه دادرسی را بخواهید. برای نفقه، حضانت و ملاقات فرزند هم میشود پیش از پایان پرونده دستور موقت گرفت (ماده ۷ همان قانون).
طلاق غیابی چیست؟
طلاق غیابی نوع جداگانه‌ای نیست. وقتی خوانده در هیچ جلسه‌ای حاضر نشود و دفاع کتبی هم نکند یا اخطاریه به خودش ابلاغ نشده باشد، حکم غیابی است (ماده ۳۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی). او میتواند ظرف بیست روز از ابلاغ واقعی، و مقیم خارج ظرف دو ماه، واخواهی یعنی اعتراض کند (ماده ۳۰۶).
اگر نشانی همسرتان را نمی‌دانید، طبق تبصره ماده ۸ قانون حمایت خانواده باید آخرین اقامتگاه او را اعلام کنید. اگر شوهر برای اجرای صیغه حکم طلاق نیاید و عذری اعلام نکند یا امتناع کند، طبق ماده ۳۳ صیغه جاری و ثبت میشود.
مهلت اعتراض و اعتبار حکم طلاق چقدر است؟
مهلت تجدیدنظر و فرجام برای مقیم ایران بیست روز و برای مقیم خارج دو ماه است (مواد ۳۳۶ و ۳۹۷ قانون آیین دادرسی مدنی). ثبت حکم طلاق تا پایان مهلت فرجام یا ابلاغ رأی فرجامی صبر می‌کند (ماده ۳۲ قانون حمایت خانواده) و حکم پس از آن شش ماه اعتبار دارد (ماده ۳۳).
سرنوشت مهریه، نفقه و بچه‌ها چه میشود؟
ثبت طلاق به پرداخت حقوق مالی زن موکول است، مگر اینکه زن رضایت دهد یا حکم قطعی اعسار یا تقسیط صادر شده باشد. زنی که بدون دریافت این حقوق به ثبت رضایت می‌دهد، باز میتواند بعداً از طریق اجرای احکام آن‌ها را بگیرد (ماده ۲۹).
در حضانت، مادر تا هفت‌سالگی فرزند اولویت دارد و پس از آن حضانت با پدر است، و در صورت اختلاف دادگاه با رعایت مصلحت کودک تصمیم می‌گیرد (ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی).
عده طلاق چقدر است و چه کسی باید نگه دارد؟
عده مدتی است که زن طلاق‌گرفته تا پایان آن نمی‌تواند با مرد دیگری ازدواج کند (ماده ۱۱۵۰ قانون مدنی).
| وضعیت زن | عده |
|---|---|
| معمولی | سه طهر (سه دوره پاکی میان عادت‌های ماهانه)، ماده ۱۱۵۱ |
| در سن عادت ماهانه ولی بدون عادت | سه ماه، ماده ۱۱۵۱ |
| باردار | تا زایمان، ماده ۱۱۵۳ |
| بدون نزدیکی با شوهر یا یائسه | عده طلاق ندارد، ماده ۱۱۵۵ |
در طلاق رجعی شوهر در عده حق رجوع دارد (ماده ۱۱۴۸) و نفقه زن در این مدت بر عهده اوست، مگر اینکه طلاق در حال نشوز واقع شده باشد (ماده ۱۱۰۹).
طلاق بائن حق رجوع ندارد. طبق ماده ۱۱۴۵ این موارد بائن است: طلاق پیش از نزدیکی، طلاق یائسه، سومین طلاق با شرایط قانونی، و خلع و مبارات تا وقتی زن به مالی که داده رجوع نکرده باشد. نوع طلاق خود را در رأی و سند طلاق ببینید.
چه زمانی با وکیل مشورت کنید؟
اگر قرار است عسر و حرج را با مدرک ثابت کنید، به‌ویژه در خشونت خانگی یا اعتیاد، زود مشورت بگیرید. همین‌طور وقتی متن وکالت‌نامه مبهم است، همسرتان خارج از کشور یا بی‌نشانی است، یا پای مهریه سنگین و اعسار در میان است.
توافق‌نامه طلاق را هم پیش از امضا به وکیل نشان دهید. اگر رأی طلاق علیه شما صادر شده، پیش از پایان مهلت اعتراض اقدام کنید.
سوالات متداول درباره طلاق
اگر به زنم حق طلاق داده باشم، میتواند بدون اطلاع من طلاق بگیرد؟
نباید چنین فرضی کرد، چون دادگاه باید شرایط اعمال وکالت را احراز کند و سردفتر هم در حکم طلاقی که زن به دفترخانه می‌دهد، زوجین را برای اجرای صیغه دعوت می‌کند. با این حال اگر زوج حاضر نشود، صیغه میتواند جاری شود و جزئیات به متن وکالت و پرونده بستگی دارد.مواد ۲۶ و ۳۳ قانون حمایت خانواده
فقط عقد کرده‌ایم و رابطه زناشویی نداشته‌ایم، با طلاق چقدر از مهریه به زن می‌رسد؟
اگر شوهر پیش از نزدیکی طلاق دهد، زن مستحق نصف مهر است و اگر شوهر بیش از نصف را داده باشد، میتواند مازاد را پس بگیرد. چنین زنی عده طلاق هم ندارد.مواد ۱۰۹۲ و ۱۱۵۵ قانون مدنی
زنی که تمکین نکرده و حکم عدم تمکین دارد، باز هم میتواند مهریهاش را بگیرد؟
زن با عقد مالک مهر میشود و نشوز در متن ماده ۱۰۸۲ مهریه را ساقط نمیکند. اثر امتناع بدون مانع مشروع از وظایف زوجیت، از دست رفتن نفقه است.مواد ۱۰۸۲ و ۱۱۰۸ قانون مدنی
شوهرم به زندان محکوم شده ولی حبسش کمتر از پنج سال است، می‌توانم طلاق بگیرم؟
محکومیت قطعی پنج سال یا بیشتر در فهرست صریح تبصره آمده، ولی این فهرست انحصاری نیست. می‌توانید عسر و حرج را با شرایط خودتان مطرح کنید و نتیجه به تشخیص دادگاه بستگی دارد.تبصره ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی
سالهاست از شوهرم هیچ خبری نیست، راهی برای طلاق هست؟
اگر شوهر چهار سال تمام غایب مفقودالاثر باشد، زن میتواند با رعایت ماده ۱۰۲۳ تقاضای طلاق کند. در این حالت باید عده وفات نگه دارد. ترک زندگی کوتاهتر هم ممکن است از مسیر عسر و حرج بررسی شود.مواد ۱۰۲۹ و ۱۱۵۶ و تبصره ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی
اگر شوهرم معتاد است یا بچه را می‌زند، میشود حضانت فرزند را از او گرفت؟
اگر عدم مواظبت یا انحطاط اخلاقی پدر یا مادر، سلامت یا تربیت طفل را به خطر بیندازد، دادگاه میتواند به تقاضای اقربا، قیم یا رئیس حوزه قضایی تصمیم مناسب بگیرد. اعتیاد زیان‌آور و تکرار ضرب و جرح خارج از حد متعارف از مصادیق آن است.ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی
این مطلب جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.