شرط ضمن عقد نکاح تا وقتی که زن و مرد آن را امضا نکرده باشند اثری ندارد، حتی اگر در سند ازدواج چاپ شده باشد. هر شرطی که با ذات ازدواج در تضاد نباشد، از حق تحصیل تا وکالت زن در طلاق، قابل درج است و حتی پس از عقد هم میشود آن را با یک سند رسمی اضافه کرد.
مبنای قانونی شروط ضمن عقد چیست؟
«طرفین عقد ازدواج می‌توانند هر شرطی که مخالف با مقتضای عقد مزبور نباشد در ضمن عقد ازدواج یا عقد لازم دیگر بنمایند، مثل اینکه شرط شود هرگاه شوهر زن دیگر بگیرد یا در مدت معینی غایب شود یا ترک انفاق نماید یا بر علیه حیات زن سوءقصد کند یا سوءرفتاری نماید که زندگی آن‌ها با یکدیگر غیرقابل تحمل شود، زن وکیل و وکیل در توکیل باشد که پس از اثبات تحقق شرط در محکمه و صدور حکم نهایی خود را مطلقه سازد.»
ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی
«مقتضای عقد» یعنی آنچه ازدواج بدون آن معنا ندارد. شرطی مثل «زن و شوهر هیچ‌گاه با هم زندگی نکنند» با مقتضای عقد در تضاد است، اما شرطی مثل «زن حق ادامه تحصیل دارد» نیست.
شروط چاپی سند ازدواج کدام‌اند؟
در سندهای ازدواج دو دسته شرط از پیش چاپ شده است. هر بند جداگانه امضا میشود و بندی که امضا نشده، اثری ندارد.
شرط تنصیف دارایی
طبق این شرط، اگر طلاق به درخواست زن نباشد و دادگاه تشخیص دهد که درخواست طلاق ناشی از تخلف زن از وظایف همسری یا سوءاخلاق و رفتار او نیست، مرد باید تا نصف دارایی‌ای را که در دوران زندگی مشترک به دست آورده، یا معادل آن را، طبق نظر دادگاه بلاعوض به زن منتقل کند.
وکالت زن در طلاق در دوازده مورد
اگر این شرط امضا شده باشد، زن در موارد زیر وکیل است که پس از اثبات در دادگاه، خود را مطلقه کند:
| مورد | خلاصه شرط |
|---|---|
| ترک انفاق | خودداری شوهر از پرداخت نفقه به مدت شش ماه، بدون عذر |
| سوءرفتار | رفتاری که ادامه زندگی را غیرقابل تحمل کند |
| بیماری | ابتلای شوهر به بیماری صعب‌العلاجی که زندگی مشترک را به خطر اندازد |
| جنون | در مواردی که فسخ نکاح شرعاً ممکن نباشد |
| شغل منافی | عمل نکردن به حکم دادگاه درباره ترک شغلی که با حیثیت خانواده منافات دارد |
| حبس | محکومیت قطعی شوهر به پنج سال حبس یا بیشتر |
| اعتیاد | اعتیاد مضری که به اساس زندگی خانوادگی لطمه بزند |
| ترک زندگی | ترک زندگی خانوادگی بیش از شش ماه بدون عذر موجه |
| محکومیت | محکومیت قطعی به جرمی که با حیثیت خانوادگی زن منافات دارد |
| عقیم بودن | بچه‌دار نشدن پس از پنج سال به سبب عقیم بودن یا عوارض جسمی شوهر |
| مفقود شدن | مفقودالاثر شدن شوهر و پیدا نشدن او شش ماه پس از مراجعه زن به دادگاه |
| ازدواج مجدد | ازدواج مجدد بدون رضایت زن، یا رعایت نکردن عدالت میان همسران |
چه شروط دیگری را میشود اضافه کرد؟
محدود به بندهای چاپی نیستید. شروط رایج دیگر:
- حق تحصیل و اشتغال: طبق ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی، شوهر می‌تواند زن را از شغلی که منافی مصالح خانوادگی یا حیثیت خود یا زن باشد منع کند. شرط صریح اشتغال این امکان را محدود می‌کند.
- حق تعیین مسکن: طبق ماده ۱۱۱۴ قانون مدنی، زن باید در منزلی که شوهر تعیین می‌کند سکنی کند، مگر آنکه اختیار تعیین منزل به زن داده شده باشد.
- اجازه خروج از کشور: صدور گذرنامه زن متاهل به اجازه شوهر نیاز دارد. این اجازه را میشود به‌صورت شرط ضمن عقد گرفت.
- وکالت مطلق در طلاق: زن وکیل باشد در هر زمان و به هر شکل، خود را مطلقه کند. این وکالت به‌دلیل اینکه ضمن عقد لازم آمده، قابل عزل نیست.
- حضانت: شرط اینکه پس از طلاق، حضانت فرزندان با مادر باشد. در اجرا، دادگاه همچنان مصلحت کودک را ملاک قرار می‌دهد.
کدام شرط‌ها باطل است؟
شرطی که با مقتضای عقد مخالف باشد، مثل شرط اینکه هیچ‌گاه نفقه‌ای در کار نباشد یا شرط ارث نبردن زن از شوهر، نامعتبر است. ارث حکم قانون است و با قرارداد حذف نمی‌شود. شرط نامشروع یا غیرممکن هم اثری ندارد. باطل بودن یک شرط معمولاً خود ازدواج را باطل نمیکند.
اگر پیش از عقد شرطی نگذاشتیم چه کنیم؟
ماده ۱۱۱۹ صریحاً اجازه می‌دهد شرط «ضمن عقد لازم دیگر» گذاشته شود. یعنی زن و شوهر می‌توانند پس از ازدواج در دفتر اسناد رسمی یک قرارداد لازم، مثلاً صلح، تنظیم کنند و وکالت در طلاق یا سایر شروط را ضمن آن بیاورند. این روش همان اثر شرط ضمن عقد نکاح را دارد.
چه زمانی با وکیل مشورت کنید؟
وقتی می‌خواهید شرطی خاص، مثل تعیین محل زندگی در شهری مشخص یا تقسیم دارایی به شکلی غیر از تنصیف، بنویسید و نمی‌دانید دادگاه آن را چطور تفسیر می‌کند؛ وقتی می‌خواهید از وکالت در طلاق استفاده کنید و باید تحقق شرط را ثابت کنید؛ یا وقتی درخواست تنصیف دارید و باید دارایی‌های به‌دست‌آمده در دوران ازدواج را شناسایی کنید.
سوالات متداول درباره شروط ضمن عقد
شروط چاپی سند ازدواج را امضا نکردیم؛ باز هم اعتبار دارد؟
نه. هر بند از شروط چاپی فقط در صورت امضای زن و شوهر اثر دارد. بندی که امضا نشده، تعهدی ایجاد نکرده است.ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی؛ متن سند نکاحیه
اگر خودم درخواست طلاق بدهم، شرط تنصیف دارایی اجرا میشود؟
اصولاً نه. این شرط برای وقتی است که طلاق به درخواست زن نباشد و دادگاه تخلف یا سوءرفتار زن را علت درخواست طلاق نداند.شرط تنصیف دارایی در سند نکاحیه
میشود پس از ازدواج حق طلاق را به زن داد؟
بله. ضمن یک عقد لازم دیگر، مثلاً صلح در دفتر اسناد رسمی، میتوان وکالت در طلاق را به زن داد. چون ضمن عقد لازم آمده، شوهر نمیتواند آن را عزل کند.ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی
شرط کردیم که زن ارث نبرد؛ این شرط معتبر است؟
نه. ارث از احکام قانون است و با شرط از بین نمیرود. شرط باطل معمولاً خود ازدواج را باطل نمیکند.ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی
وکالت در طلاق یعنی هر وقت خواستم طلاق بگیرم؟
بستگی به متن شرط دارد. در دوازده شرط چاپی، زن باید تحقق یکی از موارد را در دادگاه ثابت کند. اگر وکالت مطلق داده شده باشد، نیازی به اثبات موارد خاص نیست، اما تشریفات دادگاه همچنان لازم است.ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی
این مطلب جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.