وقتی پدر و مادر جدا زندگی می‌کنند، حضانت فرزند تا هفت سالگی با اولویت مادر است و بعد از آن با پدر؛ اما اگر بعد از هفت سالگی اختلاف پیش بیاید، دادگاه با توجه به مصلحت کودک تصمیم می‌گیرد. والدی که حضانت ندارد، حق قانونی ملاقات با فرزند را دارد و مانع شدن از ملاقات، جرم است.
قاعده اصلی حضانت
«برای حضانت و نگهداری طفلی که ابوین او جدا از یکدیگر زندگی می‌کنند، مادر تا سن هفت سالگی اولویت دارد و پس از آن با پدر است. تبصره- بعد از هفت سالگی در صورت حدوث اختلاف، حضانت طفل با رعایت مصلحت کودک به تشخیص دادگاه می‌باشد.»
ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی
نکته مهم این است که «اولویت» با «حق مطلق» فرق دارد. قانون حمایت خانواده در ماده ۴۵ تأکید کرده که رعایت غبطه و مصلحت کودکان در همه تصمیم‌های دادگاه الزامی است. به همین دلیل، دادگاه‌ها در عمل نظر مشاوران خانواده و گاهی نظر خود کودک را هم بررسی می‌کنند.
حضانت بعد از بلوغ
حضانت تا رسیدن فرزند به سن بلوغ شرعی ادامه دارد؛ نه سال قمری برای دختر و پانزده سال قمری برای پسر. پس از آن، فرزند خودش تصمیم می‌گیرد با کدام والد زندگی کند.
ازدواج مجدد مادر
«اگر مادر در مدتی که حضانت طفل با او است مبتلا به جنون شود یا به دیگری شوهر کند حق حضانت با پدر خواهد بود.»
ماده ۱۱۷۰ قانون مدنی
با این حال، اگر پدر صلاحیت نداشته باشد یا انتقال حضانت به ضرر کودک باشد، دادگاه می‌تواند بر اساس مصلحت کودک تصمیم دیگری بگیرد.
چه زمانی حضانت سلب یا تغییر می‌کند؟
طبق ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی، اگر سلامت جسمی یا تربیت اخلاقی کودک در خطر باشد، دادگاه به درخواست خویشاوندان، قیم یا رئیس حوزه قضایی هر تصمیمی که لازم بداند می‌گیرد. موارد زیر از مصادیق آن است:
- اعتیاد زیان‌آور به الکل، مواد مخدر یا قمار
- اشتهار به فساد اخلاقی
- بیماری روانی با تشخیص پزشکی قانونی
- سوءاستفاده از کودک یا وادار کردن او به تکدی‌گری و کارهای غیراخلاقی
- تکرار ضرب و جرح خارج از حد متعارف
حق ملاقات
«در صورتی که به علت طلاق یا به هر جهت دیگر ابوین طفل در یک منزل سکونت نداشته باشند هر یک از ابوین که طفل تحت حضانت او نمی‌باشد حق ملاقات طفل خود را دارد. تعیین زمان و مکان ملاقات و سایر جزئیات مربوطه به آن در صورت اختلاف بین ابوین با محکمه است.»
ماده ۱۱۷۴ قانون مدنی
اگر توافقی درباره زمان ملاقات ندارید، دادگاه خانواده برنامه ملاقات را تعیین می‌کند؛ مثلاً هر هفته یک روز مشخص یا بخشی از تعطیلات.
ضمانت اجرای حضانت و ملاقات
| تخلف | پیامد قانونی | مستند |
|---|---|---|
| خودداری از اجرای حکم حضانت یا پس ندادن کودک | بازداشت تا زمان اجرای حکم | ماده ۴۰ قانون حمایت خانواده |
| ممانعت از ملاقات یا کوتاهی دارنده حضانت | جزای نقدی درجه هشت و در تکرار، حداکثر آن | ماده ۵۴ قانون حمایت خانواده |
| تکرار ممانعت یا مخالفت توافق با مصلحت کودک | امکان واگذاری حضانت به دیگری یا تعیین ناظر | ماده ۴۱ قانون حمایت خانواده |
هزینه نگهداری فرزند با کیست؟
حضانت با مادر باشد یا پدر، نفقه فرزند در اصل بر عهده پدر است. مادری که حضانت را دارد، می‌تواند نفقه فرزند را از پدر مطالبه کند. حضانت، مهریه و نفقه زن سه موضوع مستقل‌اند و در دادخواست طلاق هم باید تکلیف هرکدام روشن شود؛ مطلب راهنمای طلاق را هم ببینید.
سوالات متداول درباره حضانت
حضانت فرزند بعد از طلاق تا چند سالگی با مادر است؟
مادر تا هفت سالگی اولویت دارد و پس از آن حضانت با پدر است؛ اما در صورت اختلاف، دادگاه بر اساس مصلحت کودک تصمیم می‌گیرد.ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی
اگر مادر دوباره ازدواج کند، حضانت از او گرفته میشود؟
طبق قانون مدنی، با ازدواج مجدد مادر، حضانت به پدر میرسد؛ مگر دادگاه با توجه به مصلحت کودک تصمیم دیگری بگیرد.ماده ۱۱۷۰ قانون مدنی و ماده ۴۵ قانون حمایت خانواده
همسر سابقم اجازه ملاقات با بچه را نمی‌دهد؛ چه کنم؟
ممانعت از ملاقات جرم است و مجازات جزای نقدی دارد؛ در صورت تکرار، دادگاه می‌تواند حضانت را به دیگری بسپارد یا ناظر تعیین کند.مواد ۴۱ و ۵۴ قانون حمایت خانواده
این مطلب جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.